Вьетнам теңіз деңгейінің көтерілуі мен жердің шөгуінен туындайтын қауіптерге қарсы тұру үшін халықты ақпараттандыруға, жергілікті ғалымдар даярлауға және орталық пен жергілікті билік арасындағы үйлесімді нығайтуға инвестиция салуы керек. Бұл пікірді Гонконг қалалық университетінің доценті, профессор Юйчэн Линь айтты.
Вьетнам ақпарат агенттігінің Гонконгтағы тілшілеріне берген сұхбатында теңіз деңгейінің өзгеруі мен климаттық тәуекелдерді бағалау жөніндегі сарапшы Вьетнам мен Қытайдың жағалаудағы өңірлеріне теңіз деңгейінің көтерілуіне әсер ететін жаһандық себептер ортақ екенін айтты. Алайда жергілікті жағдайлар жалпы тәуекел деңгейінде елеулі айырмашылық тудыруы мүмкін.
Жаһандық екі негізгі себепке полярлық мұз жамылғыларының еруі және мұхит жылынған кезде теңіз суының кеңеюі жатады. Парадоксальды түрде, Вьетнам мен Қытайдың оңтүстігінде теңіз деңгейі жаһандық орташа көрсеткіштен 20%-ға дейін жоғары қарқынмен көтерілуі мүмкін, өйткені бұл аумақтар полярлық мұз жамылғыларынан алыс орналасқан. Мұз жамылғылары азайған кезде олардың тартылыс күші әлсіреп, су алыстағы жағалауларға қарай жылжиды. Мұхит ағыстарындағы өзгерістер де Оңтүстік Қытай теңізінің таяз қайраңына қосымша су айдайды.
Сондықтан Гонконг пен Хошимин мұхит процестерінен туындайтын теңіз деңгейінің ұқсас көтерілуіне тап болуы мүмкін, деді Линь.
Жердің шөгуі Вьетнамға қосымша әрі елеулі қауіп төндіреді. Елдің ірі қалалары жұмсақ шөгінді жыныстар жатқан өзен атырауларында орналасқан. Жерасты суын шамадан тыс пайдалану және ауыр құрылыс нысандарының салмағы да жердің шөгуіне әсер етеді.
Әлемдегі 48 ірі жағалаудағы қалаға жүргізілген спутниктік зерттеу Хошиминде жердің шөгу қарқыны ең жоғары болғанын көрсетті. Кейбір аудандарда жер жылына 4 см-ге жуық шөгеді. Ханойдың жекелеген бөліктерінде жылына 5 см-ге дейін шөгу тіркелген, ал Меконг атырауында жер жылына 1–3 см төмендейді. Атыраудың теңіз деңгейінен орташа биіктігі бір метрден аз.
Бұл қарқын қазіргі жаһандық теңіз деңгейінің жылына шамамен 5 мм көтерілуінен едәуір жоғары. Сондықтан Вьетнамға жер пайдалануды тиімді жоспарлау және жерасты суларын басқару қажет, деді сарапшы.
Линь Вьетнамға алдымен адам капиталына инвестиция салуды, яғни халықтың хабардарлығын арттырып, теңіз деңгейінің көтерілу қаупін бағалайтын және тиісті шараларды әзірлейтін ұлттық ғалымдар тобын құруды ұсынды.
Ол теңіз деңгейінің көтерілуі қазіргі адамдардың өмірі кезінде үйлер мен қауымдастықтарға қауіп төндіруі мүмкін екенін ескертті. Су деңгейі жоғарылаған кезде дауыл толқындары құрлықтың ішкі бөлігіне алысырақ енеді. Бұрын жүз жылда бір рет болған жағалаудағы су тасқындары әр он жыл сайын немесе тіпті жыл сайын қайталануы мүмкін. Тұзды судың басып кіруі өзендер мен ауыл шаруашылығы жерлеріне де қауіп төндіреді.
2016 жылы Меконг атырауында болған қатты тұздану Вьетнам күріш экспортының шамамен 90%-ын қамтамасыз ететін өңірдегі күріш өсірілетін алқаптарға зиян келтірді. Бұл ықтимал экономикалық және әлеуметтік шығындарды көрсетті, деді ол.
Вьетнамға мұхит динамикасын, жер қыртысының қозғалысын және полярлық мұз жамылғыларындағы өзгерістерді түсінетін мамандар да қажет.
Олардың білімі жаһандық болжамдарды нақты аумақтардың географиялық және әлеуметтік-экономикалық жағдайына сай жоспарларға айналдыруға және шығыны тиімді шараларды анықтауға көмектеседі.
Линь теңіз деңгейінің көтерілуі көптеген сала мен мүдделі тараптарды қамтитын күрделі мәселе екенін атап өтті. Алайда болашақ болжамдардағы белгісіздік әрекет етуді кейінге қалдыруға себеп болмауы керек.
Сарапшының айтуынша, саясат әзірлеушілер алдымен өз шешімдері жағдайды тез өзгерте алатынын мойындауы керек. Шанхай бір кездері жері тез шөгетін қала болған: жерасты суы сорып алынғандықтан, оның кейбір аудандары XX ғасырда бір метрден астам төмендеді. Кейін қала су тартуды қатаң шектеп, суды сулы қабаттарға қайта айдай бастады. Жердің шөгуі айтарлықтай баяулады, ал кейбір учаскелер сәл көтерілді.
Бұл қатерді бақылауға алу Шанхайдың тұрақты дамуына қолдау көрсетіп, инвесторлардың қала болашағына деген сенімін арттырды.
Электр станциялары, порттар және сумен жабдықтау жүйелері сияқты аса маңызды инфрақұрылым ерекше назарды қажет етеді. Мұз жамылғылары мен мұхит динамикасы туралы білім артқан сайын теңіз деңгейі жөніндегі ғылым да дамып келеді, сондықтан болжамдарды тұрақты жаңартып отыру керек. Алайда ұзақ уақыт пайдаланылатын инфрақұрылым туралы шешімдерді ғылым толық нақтыланғанша күтуге болмайды. Ақауы апатты салдарға әкелуі мүмкін нысандардың жобасы ықтимал диапазонның жоғарғы шегін ескеруі керек. Бұған Вьетнам оңтүстік-орталық жағалауда салуды жоспарлап отырған атом электр станциясы жатады. Бағдар ретінде ықтималдығы төмен, әсері жоғары IPCC сценарийін алуға болады, оған сәйкес 2100 жылға қарай жаһандық теңіз деңгейі 2 метрге жуықтауы мүмкін.
Ақырында, жағалауды инженерлік қорғау қымбатқа түседі, ал Вьетнамның жағалаудағы провинциялары тәуекелдері мен ресурстары бойынша ерекшеленеді. Жергілікті билік өңірлік және ұлттық органдармен бірге әр аумаққа ең қолайлы әрі шығыны тиімді жоспарды таңдауы керек.
Дереккөздер: VietnamPlus / Vietnam News Agency
